Σε ποιον ανήκει η κεφαλή του Πολυτεχνείου όπου κατατίθενται κάθε χρόνο λουλούδια για την επέτειο της 17ης Νοέμβρη
Η 17η Νοεμβρίου αποτελεί μία από τις ημερομηνίες που έχουν χαραχτεί βαθιά στη σύγχρονη ελληνική ιστορία. Η εξέγερση του Πολυτεχνείου το 1973, η αντίσταση των φοιτητών απέναντι στη δικτατορία και η βίαιη καταστολή της από το καθεστώς των συνταγματαρχών παραμένουν σημεία αναφοράς για τη συλλογική μνήμη της χώρας. Ήταν μια στιγμή κατά την οποία η απαίτηση για ελευθερία, δημοκρατία και ανθρώπινα δικαιώματα εκφράστηκε με τρόπο μαζικό και αποφασιστικό, σε μια περίοδο κατά την οποία η πολιτική έκφραση και η δημόσια διαμαρτυρία αποτελούσαν πράξεις αντίστασης.
Σήμερα, περισσότερες από πέντε δεκαετίες μετά, το μήνυμα εκείνων των ημερών, εκείνων των δραματικών ωρών, εξακολουθεί να διατηρεί τη σημασία του. Κάθε χρόνο, χιλιάδες πολίτες, φοιτητές, μαθητές, παιδιά, εκπρόσωποι πολιτικών κομμάτων και οργανώσεων περνούν τις πύλες του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, αφήνοντας λουλούδια και στεφάνια στη μνήμη όσων αγωνίστηκαν και όσων έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια των γεγονότων. Στο επίκεντρο αυτής της ετήσιας τελετουργίας βρίσκεται μια μεγάλη μπρούντζινη κεφαλή, η οποία έχει συνδεθεί σχεδόν απόλυτα με τους εορτασμούς της επετείου – για να μην πούμε πως στη συνείδηση της πλειοψηφίας έχει συνδεθεί μόνο με τη 17η Νοεμβρίου.
Υπάρχει, ωστόσο, μια λεπτομέρεια που ενδεχομένως δεν είναι ευρέως γνωστή σε όλους. Ο άνθρωπος που απεικονίζεται στο συγκεκριμένο γλυπτό δεν είναι κάποιος από τους φοιτητές που συμμετείχαν στην εξέγερση, ούτε κάποια εμβληματική μορφή του αντιδικτατορικού αγώνα του 1973. Η κεφαλή ανήκει στον Νίκο Σβορώνο. Ποιος ήταν ο Νίκος Σβορώνος; Ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ιστορικούς του 20ού αιώνα. Ένα πρόσωπο το οποίο δεν είχε σχέση με τα γεγονότα του Πολυτεχνείου.
Πρόκειται για μια ιστορία που ξεκινά αρκετά χρόνια πριν από την τοποθέτηση του γλυπτού στο προαύλιο του ιδρύματος και συνδέει δύο διαφορετικές προσωπικότητες. Τον ιστορικό, Νίκο Σβορώνο, και τον γλύπτη, Μέμο Μακρή.
Νίκος Σβορώνος: Η διαδρομή ενός ιστορικού που έζησε την εξορία
Ο Νίκος Σβορώνος γεννήθηκε το 1911 στη Λευκάδα και ακολούθησε σπουδές στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Η επιστημονική του πορεία συνδέθηκε με τη μελέτη της ελληνικής ιστορίας, ενώ η ζωή του διαμορφώθηκε σε μεγάλο βαθμό από τις πολιτικές και κοινωνικές αναταράξεις της εποχής του.
Κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής, εντάχθηκε στο Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ), το 1943, συμμετέχοντας παράλληλα στην έκδοση του παράνομου περιοδικού «Πρωτοπόροι». Στη συνέχεια εντάχθηκε στον ΕΛΑΣ, όπου ανέλαβε καθήκοντα στρατιωτικού διοικητή στην περιοχή Βύρωνα-Καισαριανής. Η δράση του αυτή εντάσσεται σε μια περίοδο κατά την οποία η Ελλάδα βρισκόταν αντιμέτωπη όχι μόνο με τη γερμανική κατοχή, αλλά και με βαθιές πολιτικές συγκρούσεις που θα συνέχιζαν να καθορίζουν τη χώρα και μετά την απελευθέρωση.
![]() |
| Ο Νίκος Σβορώνος |
Τον Δεκέμβριο του 1945, μέσα στο κλίμα που είχε διαμορφωθεί μετά τα Δεκεμβριανά και καθώς η πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα γινόταν ολοένα πιο δύσκολη για ανθρώπους με αριστερή πολιτική δράση, ο Σβορώνος εγκατέλειψε τη χώρα και κατέφυγε στη Γαλλία. Η απόφαση αυτή σηματοδότησε την έναρξη μιας μακράς περιόδου παραμονής του στο εξωτερικό.
Στη Γαλλία συνέχισε την επιστημονική του δραστηριότητα και ανέπτυξε σημαντικό έργο στον χώρο της ιστορικής έρευνας. Το 1955 του αφαιρέθηκε η ελληνική ιθαγένεια, ενώ το 1961 απέκτησε τη γαλλική. Παρά την απόσταση από την Ελλάδα, η επιστημονική του παρουσία παρέμεινε ισχυρή, με το έργο του να επικεντρώνεται στην ελληνική ιστορία και ιδιαίτερα στη βυζαντινή και νεότερη περίοδο.
Η επιστροφή του στην Ελλάδα έγινε μετά την πτώση της δικτατορίας, το 1974. Τότε άρχισε και πάλι να συμμετέχει ενεργά στην ακαδημαϊκή ζωή της χώρας. Δίδαξε στα Πανεπιστήμια Θεσσαλονίκης και Κρήτης, συμμετείχε στη διοικούσα επιτροπή του Πανεπιστημίου Κρήτης και ανέλαβε τη θέση του διευθυντή ερευνών στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών.
Η προσφορά του αναγνωρίστηκε και από τα δύο μεγάλα πανεπιστημιακά ιδρύματα της χώρας. Το 1976 ανακηρύχθηκε επίτιμος διδάκτορας του Πανεπιστημίου Αθηνών και έναν χρόνο αργότερα, το 1977, του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Πέθανε στις 26 Απριλίου 1989, αφήνοντας πίσω του ένα σημαντικό επιστημονικό έργο και μια διαδρομή που συνδέθηκε με τις μεγάλες περιπέτειες της ελληνικής ιστορίας του 20ού αιώνα.
Μέμος Μακρής: Η διαδρομή της κεφαλής μέχρι το Πολυτεχνείο
Η μορφή του Νίκου Σβορώνου αποτυπώθηκε στο γλυπτό του Μέμου Μακρή, ενός καλλιτέχνη που είχε επίσης βιώσει τις πολιτικές διώξεις και την αναγκαστική απομάκρυνση από την Ελλάδα. Ο Μακρής είχε σπουδάσει στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών και συμμετείχε στην Εθνική Αντίσταση κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής. Μετά το τέλος του πολέμου εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, προκειμένου να συνεχίσει τις καλλιτεχνικές του σπουδές. Ωστόσο, το 1950 απελάθηκε από τη Γαλλία λόγω της πολιτικής του τοποθέτησης στην Αριστερά και εγκαταστάθηκε στην Ουγγαρία. Το 1964, μάλιστα, του αφαιρέθηκε η ελληνική υπηκοότητα.
Παρά τις δυσκολίες, συνέχισε την καλλιτεχνική του πορεία στο εξωτερικό, δημιουργώντας έργα που συνδέονταν συχνά με την ανθρώπινη μορφή, την ιστορική μνήμη και τους κοινωνικούς αγώνες.
Η κεφαλή του Νίκου Σβορώνου δημιουργήθηκε στο πλαίσιο αυτής της διαδρομής και βρισκόταν στην Ουγγαρία. Η μεταφορά της στην Ελλάδα πραγματοποιήθηκε μετά την πτώση της δικτατορίας, έπειτα από πρωτοβουλία του τότε πρύτανη του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, Γιώργου Βουδούρη.
![]() |
| Ο Μέμος Μακρής |
Ο Βουδούρης θέλησε να τιμήσει τον Νίκο Σβορώνο και προχώρησε στις απαραίτητες ενέργειες, ώστε το έργο του Μακρή να μεταφερθεί από την Ουγγαρία στην Ελλάδα και να τοποθετηθεί στον χώρο του Πολυτεχνείου. Η επιλογή δεν έγινε επειδή ο ιστορικός είχε συμμετάσχει στην εξέγερση του 1973 ή είχε κάποια άμεση σύνδεση με αυτήν. Αντίθετα, η πρόθεση του πρύτανη ήταν να αναδείξει μέσα από το συγκεκριμένο έργο τους αγώνες των φοιτητών και τη διαχρονική αντίσταση απέναντι στα ολοκληρωτικά καθεστώτα.
Με αυτόν τον τρόπο, η κεφαλή βρήκε τη θέση της στον περίβολο του ιδρύματος και σταδιακά απέκτησε έναν συμβολισμό πολύ ευρύτερο από εκείνον που συνόδευε αρχικά τη δημιουργία της.
Το αυτονόητο σημείο αναφοράς των εκδηλώσεων μνήμης
Σήμερα, η εικόνα της έχει ταυτιστεί με την επέτειο της 17ης Νοεμβρίου. Χιλιάδες άνθρωποι αφήνουν μπροστά της ένα λουλούδι, ένα στεφάνι ή ένα σημείωμα, αποδίδοντας φόρο τιμής στους αγωνιστές της εξέγερσης. Για πολλούς επισκέπτες, άλλωστε, η κεφαλή αποτελεί το αυτονόητο σημείο αναφοράς των εκδηλώσεων μνήμης, χωρίς να είναι απαραίτητα γνωστή η πραγματική ταυτότητα του προσώπου που απεικονίζει. Χωρίς να παίζει κάποιο σημαντικό ρόλο στο συνολικό μήνυμα.
Η ιστορία της αποκαλύπτει, τελικά, μια ενδιαφέρουσα διάσταση του τρόπου με τον οποίο διαμορφώνονται τα σύμβολα. Ένα έργο που δημιουργήθηκε για να απεικονίσει έναν ιστορικό, τοποθετήθηκε σε έναν πανεπιστημιακό χώρο με σκοπό να τιμήσει τους αγώνες των φοιτητών και, με το πέρασμα των χρόνων, συνδέθηκε άρρηκτα με μια από τις σημαντικότερες στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Η κεφαλή του Νίκου Σβορώνου δεν αποτελεί μνημείο κάποιου από τους νεκρούς του Πολυτεχνείου. Έχει, όμως, αποκτήσει τη δική της θέση στη μνήμη της εξέγερσης, καθώς έχει γίνει το σημείο στο οποίο χιλιάδες πολίτες εκφράζουν κάθε χρόνο τον σεβασμό τους απέναντι σε όσους αντιστάθηκαν στη δικτατορία.
Και ίσως αυτή να είναι η ουσία της ιστορίας της. Πέρα από το πρόσωπο που απεικονίζει και τις συνθήκες υπό τις οποίες δημιουργήθηκε, η κεφαλή έχει συνδεθεί με ένα μήνυμα που δεν περιορίζεται σε μια επέτειο ή σε μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο. Η δημοκρατία, η ελευθερία και το δικαίωμα των πολιτών να διεκδικούν ένα διαφορετικό μέλλον δεν είναι κατακτήσεις που διασφαλίζονται οριστικά. Είναι αξίες που απαιτούν διαρκή εγρήγορση και υπεράσπιση.
Αυτό είναι το μήνυμα που εξακολουθεί να εκπέμπει η 17η Νοεμβρίου και που κάθε χρόνο επιστρέφει στο προαύλιο του Πολυτεχνείου, μαζί με τα λουλούδια που αφήνονται μπροστά στην κεφαλή του Νίκου Σβορώνου – του ιστορικού που δεν σχετίζεται με τα γεγονότα του Πολυτεχνείου.
Πηγή: newsbeast.gr




Δημοσίευση σχολίου